Chaos as Solution

by Saskia van de Wiel


Saskia van de Wiel is art historian and curator Museum Van Bommel Van Dam.
Catalog Ruis/Noise can be ordered by e-mail or ERASMUS bookshop Amsterdam
28×21 cm | 36 p. | 10,- ex. porto.

Text in Dutch

Chaos as Solution

To what extent is it possible to restore the world to an orderly whole? Is this something art could do? This flashes across my mind while looking at etches by Alexandra Roozen, on a large format, one by one and a half metres. At first sight her work seems tightly organised, but on closer inspection it appears to depend on so many factors that its outcome is hard to figure out, let alone to understand.

Unknown Formulas

The etches I’m referring to are made up of horizontal lines, that are at times placed close together and then again more loosely against each other. Together the lines form a tight lattice in which light and darker bands can be recognised. Each work has its own density and pattern, and with that its own feel. Some works are darker, heavier; others strike you as lighter and thinner. The line-pattern looks like it is cut out of a larger whole, an endless landscape, that extends itself upwards and downwards, to the left and right, far beyond the frame of the work.
From afar, the works are reminiscent of ripples on water, or the vibrations of warm air. A vibrating and moving whole that could be the visualisation of sound or some other physical phenomenon. But when seen from nearby, this impression changes completely. The horizontal lines appear to be composed of minute elements: tiny curves, or brief strokes. Not a single line is the same intentionally. Waves and accents alternate and disappear here and there almost seamlessly into each other.
Because the marks on a horizontal line are placed next to each other, they bring up associations with script and writing. It could refer to a code or a musical score. One reads the characters almost automatically from left to right. When seen this way, they seem to depict a series of moments, in which one almost appears to arise coincidentally from the other. As if an unknown formula was being employed to transform one element into the next and to arrive at a seemingly endless series in this way.

Order or Randomness

It is hard to fathom the nature and origin of the characters. They are strongly reminiscent of notation and calligraphy, but do not appear to have been produced by hand. For that the characters placed next to each other are too sharp and rigid in form. On some lines there are recognisable series of almost identical strokes. It seems impossible for these to have been placed loosely by hand. The firm horizontal lines also suggest that a machine has been used to arrive at these forms.
The artist has indeed driven the etching needle mechanically. A drill has been used to draw furrows in the etching plate. A metallic slat fastened to the paper has created a grip. The tracks that are cut depend on the angle between the needle and the plate, the speed of rotation of the drilling head, and the speed with which the artist moves along the plate. Although practice has led to a certain amount of control, the resulting pattern can never be predicted exactly.
The process that follows also includes factors that cannot be controlled completely. The etching plate is inked and wiped off. The large surface of the plate ensures that it is impossible to carry this out in a perfectly steady way. It is still handwork. For the printing the dampness of the sheet of paper is important. The dampness determines the extent to which the ink is absorbed, but is hardly measurable. As there are always variables that cannot be influenced and values that cannot be perceived, chance also plays a role in obtaining the final image.

Essence of the Technique

Roozen looks for the fundamental features of a technique. Etching is in essence nothing more than placing lines, marks, and transferring these elements on to paper or another surface by using different instruments. It is about the contrast between black and white, between “figure” and “ground”.
To arrive at the core of the dry-point technique, she strips it as far as possible. The etches are reduced to merely a few elements. Only one colour, or rather non-colour, is used: black. The tracks of the rotating needle are clearly shown by drawing exclusively straight lines and by simply placing them below each other. Roozen explores the room for manoeuvre allowed by little elements and the variation that can be achieved with it. She shows how surfaces can be composed from lines in different shades of grey. We are urged to look carefully at the used construction elements and the effects that these can create. The remaining compositional means are restricted to a minimum in order to focus our attention on this.
The artist aims for the lightest possible plate tone, through which the white of the paper forms the basis for the engraved patterns. The white background ensures uncertainty regarding the process. As it plays a decisive role in the image, the work does not resemble a print off a plate, but a sum of repeating lines and accents. One cannot say for sure whether the patterns have been printed or drawn by hand. Paradoxically, it becomes difficult to name the technique, precisely when its characteristic features are explored and revealed so explicitly.
In all her works, Roozen looks for a form that exemplifies a particular technique. Her original training is in drawing. Her drawings show a free search for form, tone and the moment when a suggestion of depth arises. An exploratory, direct play for which the pencil, held directly in the hand, is the perfect tool. Her reliefs are the result of a process with several phases. A wooden or plastic plate is frequently perforated and transferred in rubber. The resulting forms appear natural in their simplicity, but could not have been obtained in any other way.

Something to Hold on to

Generally speaking, as a viewer, one is inclined to look for order and cohesion. In Roozen’s work you hardly come across both these elements. In the etches, the different parts are recognisable, such as the characters that form lines, and the lines that form planes, but these parts do not have a meaningful connection with each other. Their order is based on co-ordination, where one simply follows the other. There is no hierarchy of important and less important parts.
Although a logical sequence or causal connection cannot be found between the characters or the lines, as a viewer one persists in looking for it. One subjects the accents and curves to a thorough analysis and looks for a point that reveals something about their origin and unity. The solution to this question lies partly outside the image. One who is familiar with the used technique can figure out the lines and can imagine how the forms were achieved. Still, the matter isn’t quite resolved yet. It remains hard to grasp and to accept that seemingly simple forms can have such a complex impact. You can’t get a grip on the repeating elements, can’t place them in some kind of structure.
It is the search for logic that plays a central role in the etches by Alexandra Roozen. The procedure isn’t chosen for its obscurity or originality, but for the confusing impact of the resulting image on the viewer. The image demands careful observation, retracing what it reminds you of, what is it that determines the mood. As if you find yourself in a field of noise and are trying to tune into the right frequency.

Role of the Artist

The fact that the composition of the work is clear and simple does not mean that there is no room for improvisation during its creation. There is of course a tight organisation. The plan is for the most part fixed before the artist starts to carry it out. Nevertheless, Roozen believes in allowing the space for small experiments as she works. She reserves the right to try out new things and to be surprised by their outcome.
Parts of the working method are adjusted to whatever comes up during the process that is being carried out: an insight or a new solution. Roozen looks intuitively for a balance between the positive and negative, the way the lines are spread across a surface, their density. Not everything is calculated. The artist is not a robot. She is not there to draw up a preconceived plan and then to execute it thoughtlessly. The rules that she imposes upon herself are in fact rules of the game that describe the broader framework and parameters of her work. The precise content is determined by her in the moment itself.
Roozen asks a lot of herself, mentally as well as physically. Besides concentration, quite a lot of muscle power and control is required to draw the large number of lines without making mistakes or slipping. Tiredness, which results inevitably from carrying out such repetitious actions, leads to small differences and interruptions. The body knows its limits; it is not a machine. Therefore, you could say that even though the artist does not work the surface of the etching plate directly, in an indirect way, traces of her body, her handwriting – if you will – are still present in the work.
Together with the frayed nature of the lines and the variety of shades between velvet black and pure white, it is precisely those small irregularities and the unevenness that give the etches a certain humanity. Moreover, combined with the strict composition and the reduction of means, they create a pleasant tension. The etches can therefore not only be placed in a minimalist tradition, but also in a romantic, perhaps even an abstract expressionist one.

The thing that connects this work to both movements is that it gives the perception and interpretation of the viewer a central role. The etches allow us to look carefully and to guess at the source of the impact that they have on us. They force us to search for meaning and sense. We attempt to analyse the system and reduce it to a few rules, only to realise that this is never completely possible. Alexandra Roozen’s work makes it clear that unconsciously, at times desperately and against their better judgement, human beings keep searching for order and something to hold on to, not only in art, but also in the world outside.

Translated from the Dutch by Rose Arora

Chaos als uitkomst

Door Saskia van de Wiel

Saskia van de Wiel is kunsthistoricus en curator Museum Van Bommel Van Dam.

Catalogus Ruis/Noise is te bestellen via e-mail of ERASMUS Boekhandel Amsterdam
28×21 cm | 36 p. | 10,- ex. porto.

Chaos als uitkomst

In hoeverre is het mogelijk de wereld terug te brengen tot een ordelijk geheel? Is dit wat kunst zou kunnen doen? Het schiet me door het hoofd bij het bekijken van de etsen op groot formaat, ruim een bij anderhalve meter, van Alexandra Roozen. Haar werk lijkt op het eerste gezicht strak georganiseerd, maar blijkt bij nader inzien onderhevig aan zo veel factoren dat de uitkomst hiervan niet of nauwelijks te berekenen, laat staan te begrijpen valt.

Onbekende formules

De etsen waar ik het over heb zijn opgebouwd uit horizontale lijnen, die nu eens dichter, dan weer losser tegen elkaar zijn gezet. Samen vormen de lijnen een nauw raster waarin lichte en donkere banen te herkennen zijn. Elk werk heeft zijn eigen dichtheid en patroon, en daardoor zijn eigen sfeer. Sommige werken zijn donkerder, zwaarder, andere doen lichter en ijler aan. Het lijnpatroon lijkt een uitsnede van een groter geheel te zijn, een eindeloos landschap, dat zich naar boven en beneden, naar links en rechts ver buiten de kaders van het werk uitstrekt.
Van veraf doen de werken denken aan rimpelingen in water, of de trilling van warme lucht. Een vibrerend en bewegend geheel dat de visualisatie van geluid of een ander natuurkundig fenomeen zou kunnen zijn. Van dichtbij gezien verandert deze indruk echter volledig. De horizontale lijnen blijken opgebouwd te zijn uit minutieuze elementen: kleine curven, of korte aanzetten. Geen enkele lijn is hetzelfde van opzet. Golven en accenten wisselen elkaar af en gaan hier en daar vrijwel vloeiend in elkaar over.
Doordat de tekens op een horizontale lijn naast elkaar zijn geplaatst, roepen ze associaties op met schrift en schrijven. Het zou om een codering kunnen gaan, of partituur. Je leest de tekens haast automatisch van links naar rechts. Zo gezien lijken ze een aaneenschakeling van momenten te verbeelden, waarin het ene bijna toevallig lijkt voort te komen uit het andere. Alsof er een onbekende formule is ingezet om een element om te zetten in het volgende en zo te komen tot een schijnbaar oneindige reeks.

Orde of willekeur

De aard en oorsprong van de tekens is lastig te doorgronden. Ze doen sterk denken aan notatie en kalligrafie, maar lijken niet met de hand te zijn geproduceerd. Hiervoor zijn de naast elkaar geplaatste tekens te scherp en rigide van vorm. Op sommige lijnen zijn reeksen te herkennen van vrijwel identieke aanzetten. Het lijkt onmogelijk om deze uit de losse hand te plaatsen. Ook de strakke horizontale lijnen doen vermoeden dat er een machine is ingezet om tot deze vormen te komen.
Inderdaad heeft de kunstenaar de etsnaald machinaal aangestuurd. Met een boormachine zijn voren in de etsplaat getrokken. Een metalen lat is vastgezet op het papier en heeft gezorgd voor houvast. De getrokken sporen zijn afhankelijk van de hoek tussen naald en plaat, de rotatiesnelheid van de boorkop, en de snelheid waarmee de kunstenaar langs de plaat beweegt. Al heeft oefening voor een zekere controle gezorgd, het resulterende patroon is nooit exact te voorspellen.
Ook het vervolg van het proces bevat factoren die niet volledig te beheersen zijn. De etsplaat wordt ingeïnkt en afgeslagen. Het grote oppervlak van de plaat zorgt ervoor dat het ondoenlijk is dit volkomen gelijkmatig te volbrengen. Het blijft handwerk. Bij het drukken is de vochtigheid van het vel papier van belang. De vochtigheid bepaalt de mate waarin de inkt geabsorbeerd wordt, maar is nauwelijks meetbaar. Doordat er altijd niet te beïnvloeden variabelen en niet-waarneembare waarden blijven, speelt ook toeval een rol bij het verkrijgen van het uiteindelijke beeld.

Wezen van de techniek

Roozen zoekt naar fundamentele kenmerken van een techniek. Etsen is in essentie niets anders dan het plaatsen van lijnen, tekens, en het met verschillende hulpmiddelen overzetten van deze elementen op papier of een andere drager. Het gaat over het contrast tussen zwart en wit, tussen het teken en de achtergrond oftewel figure en ground.
Om aan de kern van de droge naaldtechniek te kunnen raken, kleedt ze deze zo ver mogelijk uit. De etsen zijn gereduceerd tot slechts enkele elementen. Er wordt maar één kleur, of liever gezegd non-kleur ingezet: zwart. De sporen van de roterende naald worden duidelijk getoond door uitsluitend rechte lijnen te trekken en deze simpelweg onder elkaar te plaatsen. Roozen onderzoekt de speelruimte die de luttele elementen haar laten en de variatie die hiermee te bereiken is. Ze laat zien hoe uit lijnen vlakken kunnen worden opgebouwd in verschillende grijswaarden. We worden aangespoord goed te kijken naar de gebruikte bouwstenen en de effecten die deze teweeg kunnen brengen. Om onze aandacht hierop te richten zijn de overige compositionele middelen tot een minimum beperkt.
De kunstenaar streeft naar een zo licht mogelijke plaattoon, waardoor het wit van het papier de basis voor de gegraveerde patronen vormt. De witte ondergrond zorgt voor onduidelijkheid over het proces. Doordat deze een bepalende rol in het beeld speelt, lijkt het werk geen afdruk van een plaat maar een optelsom van repeterende lijnen en accenten. Je kunt niet met zekerheid zeggen of de patronen gedrukt of toch getekend zijn. Paradoxaal genoeg wordt het lastig de techniek te benoemen, juist wanneer kenmerkende eigenschappen ervan zo nadrukkelijk worden onderzocht en getoond.
Roozen zoekt in al haar werk naar een vorm die exemplarisch is voor een bepaalde techniek. Van huis uit is ze tekenaar. Haar tekeningen laten een vrij zoeken zien naar vorm, toon en het moment waarop dieptesuggestie ontstaat. Een zoekend, direct spel waarvoor het potlood, direct in de hand gehouden, het uitgelezen gereedschap is. Haar reliëfs zijn het resultaat van een proces met meerdere fases. Een houten of kunststof plaat wordt veelvuldig geperforeerd, in nog vloeibaar rubber gedrukt en vervolgens als mal gebruikt voor een volgende laag rubber. De resulterende vormen lijken vanzelfsprekend in hun eenvoud, maar zouden niet op een andere manier verkregen kunnen worden.

Zoeken naar houvast

In het algemeen ben je als kijker geneigd te zoeken naar ordening en samenhang. In het werk van Roozen zijn beide elementen nauwelijks terug te vinden. In de etsen zijn verschillende delen te herkennen, namelijk de tekens die lijnen vormen, en de lijnen die vlakken vormen, maar deze delen staan niet in een zinvolle relatie tot elkaar. Hun ordening is gebaseerd op nevenschikking, waarbij het een eenvoudigweg op het ander volgt. Er is geen sprake van hiërarchie, van belangrijke en minder belangrijke delen.
Hoewel tussen de tekens of lijnen geen logische opeenvolging of causaal verband te ontdekken is, blijf je hier als beschouwer hardnekkig naar zoeken. Je onderwerpt de accenten en curven aan een grondige analyse en zoekt naar een punt dat iets loslaat over hun ontstaan en samenhang. De oplossing van deze vraag bevindt zich ten dele buiten het beeld. Wie de gekozen techniek kent, kan de lijnen thuisbrengen en kan zich voorstellen hoe de vormen tot stand zijn gekomen. Toch is de kwestie hiermee niet uit de wereld. Het blijft lastig te begrijpen en te accepteren dat schijnbaar eenvoudige vormen een zodanig complexe uitwerking kunnen hebben. Je krijgt geen vat op de repeterende elementen, kunt ze niet onderbrengen in een structuur.
Het is het zoeken naar logica dat een centrale rol speelt in de etsen van Alexandra Roozen. Het procédé is niet gekozen op zijn onbekendheid of originaliteit, maar op de verwarrende uitwerking die het resulterende beeld heeft op de beschouwer. Het beeld vereist goed te kijken, na te gaan waaraan het je doet denken, wat het is dat de sfeer bepaalt. Alsof je je in een veld van ruis bevindt en probeert af te stemmen op de juiste frequentie.

Rol van de kunstenaar

Het feit dat de opbouw van het werk helder en eenvoudig is, wil niet zeggen dat er bij de totstandkoming van het werk geen ruimte is voor improvisatie. Natuurlijk is er sprake van een strakke organisatie. Het plan staat in grote mate vast voor de kunstenaar aan de uitvoering begint. Toch hecht Roozen er zeer aan om tijdens het werken ruimte te houden voor kleine experimenten. Ze behoudt zich het recht voor nieuwe dingen uit te proberen en zich te laten verrassen door de uitkomst.
Delen van de werkwijze blijven aan te passen aan iets wat zich tijdens het zich voltrekkende proces aandient: een ingeving of nieuwe oplossing. Roozen zoekt intuïtief naar evenwicht tussen positief en negatief, de spreiding van lijnen over het vlak, de dichtheid ervan. Niet alles is gecalculeerd. De kunstenaar is geen robot. Ze is er niet om een vooropgezet plan uit te denken en dit vervolgens gedachteloos uit te voeren. De regels die ze zichzelf oplegt zijn in feite spelregels die de grote lijnen van haar werk, het staketsel, beschrijven. De precieze invulling bepaalt ze op het moment zelf.
Roozen vergt veel van zichzelf, zowel mentaal als fysiek. Naast concentratie is er behoorlijk wat spierkracht en beheersing nodig om het grote aantal lijnen te trekken zonder fouten te maken of uit te schieten. Bij vermoeidheid, die onvermijdelijk optreedt bij het uitvoeren van zulke repeterende handelingen, ontstaan kleine verschillen en haperingen. Het lichaam kent zijn grenzen, het is geen machine. Je kunt dan ook stellen dat, hoewel de kunstenaar het oppervlak van de etsplaat niet rechtstreeks bewerkt, er indirect toch sporen van haar lichaam, haar handschrift zo je wilt, in het werk aanwezig zijn.
Samen met het rafelige karakter van de lijnen en de nuances tussen fluweelzwart en maagdelijk wit zijn het juist die kleine onregelmatigheden en oneffenheden die de etsen een zekere menselijkheid geven. In combinatie met de strenge opbouw en reductie van middelen zorgen ze bovendien voor een aangename spanning. De etsen zijn hierdoor niet alleen in een minimalistische traditie te plaatsen, maar ook in een romantische, wellicht zelfs abstract expressionistische.

Wat het werk met beide stromingen gemeen heeft, is dat de waarneming en interpretatie van de beschouwer hierin centraal staan. De etsen laten ons goed kijken en raden naar de oorsprong van de uitwerking die ze op ons hebben. Ze dwingen ons te zoeken naar betekenis en zingeving. We trachten het systeem te doorgronden en dit te herleiden tot enkele regels, om vervolgens te beseffen dat dit nooit volledig mogelijk is. Het werk van Alexandra Roozen maakt duidelijk dat de mens onwillekeurig, soms wanhopig en tegen beter weten in, blijft zoeken naar houvast en orde, in de kunst, maar ook in de wereld daarbuiten.

Supported by Mondriaan Fund and Centre for Visual Arts Rotterdam.